16 grudnia 2014 r. napastnicy związani z pakistańskimi talibami zaatakowali Army Public School and College przy Warsak Road w Peszawarze. Strzelali do uczniów i pracowników, używali też materiałów wybuchowych. Był to atak na społeczność szkolną, w tym dzieci z rodzin wojskowych i cywilnych. Tariq Gidar Group, odłam Tehrik-e-Taliban Pakistan (TTP), został później wskazany jako odpowiedzialny także w dokumentach sankcyjnych ONZ i USA.1

W późniejszych relacjach najczęściej powraca bilans 147 zabitych, w tym 132 uczniów i 15 pracowników. Nie wszystkie dokumenty podają jednak tę samą liczbę: rezolucja pakistańskiego parlamentu z 2024 r. mówi o 149 ofiarach, a materiały z pierwszych miesięcy po ataku zawierają jeszcze inne zestawienia. Znane są również nazwiska uczniów zmarłych później w szpitalach. Poniżej wyjaśniamy te rozbieżności, zamiast przedstawiać jedną sumę jako bezsporny, imiennie uzgodniony rejestr.2

Stan opracowania: 14 listopada 2026 r. Sześciu pomocników skazano na śmierć, kolejnego na dożywotnie pozbawienie wolności. Egzekucje i śmierć organizatora nie zakończyły starań rodzin o wyjaśnienie zaniedbań. W maju 2026 r. 77 rodziców wystąpiło do Federalnego Sądu Konstytucyjnego, żądając wykonania zaleceń komisji. Ich spór dotyczy również równości pomocy oraz odpowiedzialności osób, które miały zapewnić ochronę szkoły.3

Spis treści

  1. Szkoła, jej społeczność i konflikt
  2. Poranek 16 grudnia i trwający atak
  3. Zabici, ranni i rozbieżności bilansu
  4. Uczniowie, nauczyciele i inni pracownicy
  5. Ocalali, rehabilitacja i życie rodzin
  6. Organizatorzy, wykonawcy i pomocnicy
  7. Broń i wyposażenie: zakres identyfikacji
  8. Interwencja i ratownictwo
  9. Komisja i spór o odpowiedzialność instytucji
  10. Procesy wojskowe, kontrola sądowa i egzekucje
  11. Pomoc, zmiany prawa i upamiętnienia
  12. Ekranizacje: „The School Bag” i „Peshawar”
  13. Dokumenty, których nadal brakuje

Szkoła, jej społeczność i konflikt

Army Public School and College w Peszawarze należała do sieci placówek prowadzonej przez pakistańskie siły zbrojne. Uczyli się w niej chłopcy w wieku szkolnym i młodzież starszych klas, działały też oddziały dla młodszych dzieci. Znajdowała się w silnie zmilitaryzowanej części miasta, co dla rodziców mogło oznaczać poczucie bezpieczeństwa. W klasach zasiadali zarówno synowie wojskowych, jak i dzieci rodzin cywilnych. Skala placówki oraz jej rozpoznawalna więź z armią pozwalały sprawcom nadać zbrodni znaczenie polityczne.4

Atak nastąpił podczas konfliktu pakistańskiego państwa z TTP i powiązanymi ugrupowaniami. Operacja Zarb-e-Azb rozpoczęła się przed masakrą, w czerwcu 2014 r.; nie była jej następstwem. Deklarowana przez sprawców zemsta za działania armii odnosiła się do już trwających operacji. W późniejszej notyfikacji sankcyjnej Departament Stanu opisywał TGG jako ugrupowanie związane z TTP, a ONZ jako odłam utworzony w 2007 r. w Darra Adam Khel. Tehrik-e-Taliban Pakistan i afgański ruch talibów są odrębnymi strukturami; określenie „talibowie” bez doprecyzowania zaciera odpowiedzialność.5

W lokalnej pamięci ważna jest również codzienna praca szkoły. Tahira Qazi rozwijała ją od lat dziewięćdziesiątych. Zatrudnieni tam pedagodzy uczyli angielskiego, informatyki, biologii i innych przedmiotów; portierzy, ogrodnicy i pracownicy administracji utrzymywali instytucję, do której rodziny posyłały dzieci po wykształcenie. Z tych ról, a nie z wojskowej nazwy placówki, wynikała ich obecność 16 grudnia.6

Widok z góry na kompleks Army Public School w Peszawarze, 24 grudnia 2014 r. Autor: Obaid Raza. Źródło, CC BY-SA 4.0.
Widok z góry na kompleks Army Public School w Peszawarze, 24 grudnia 2014 r. Autor: Obaid Raza. Źródło, CC BY-SA 4.0.

Poranek 16 grudnia i trwający atak

Atak rozpoczął się późnym rankiem, około godziny 10–10.30 czasu pakistańskiego, czyli UTC+5. W audytorium odbywało się szkolenie z pierwszej pomocy, a w innych częściach placówki trwały zajęcia i egzaminy. Wczesne relacje uczniów zgadzają się co do nagłego pojawienia się uzbrojonych mężczyzn i ostrzału sali; różnią się natomiast w szczegółach liczby napastników i kolejności poszczególnych zdarzeń. Ocalali opowiadali o ucieczce, ukrywaniu się i czekaniu na pomoc.7

Trzeba rozdzielić trzy czasy: początek mordowania uczniów, przybywanie kolejnych sił oraz zakończenie przeszukiwania całego terenu. Nie da się ich sprowadzić do jednego komunikatu o „końcu operacji”. Z relacji ratowników wynika, że transportowano rannych również w czasie, gdy na terenie szkoły nadal trwały walki. Osoby wyprowadzone z jednej części kompleksu mogły już jechać do szpitala, kiedy w innej części służby wciąż mierzyły się z zagrożeniem.8

Etap Co można powiedzieć na podstawie źródeł
Późny ranek, 16 grudnia Rozpoczyna się atak na uczniów i pracowników; w audytorium trwa zajęcie z pierwszej pomocy.
Pierwsza faza interwencji Działają miejscowe oddziały wojskowe; następnie dołączają komandosi SSG. Uratowane dzieci i ranni są wyprowadzani etapami.
Kolejne godziny Strzelanina i eksplozje utrudniają działanie ekip medycznych oraz ustalenie, kto jeszcze pozostaje w budynkach.
Popołudnie i wieczór Zabici są identyfikowani w szpitalach, kończy się zabezpieczanie i przeszukiwanie kompleksu. Rodziny nadal poszukują dzieci.
23 grudnia 2014 Według osobnej relacji szpitalnej umiera Ibrab Zahid.
21 lutego 2015 W Combined Military Hospital umiera Ishaq Ameen.

Nie jest to minutowy zapis działań jednostek. Zegary przywoływane po miesiącach przez świadków nie są zsynchronizowanym dziennikiem. Wspomnienia ratowników wskazują około godziny 10.45 jako czas wezwania ich służby, podczas gdy inni świadkowie słyszeli strzały wcześniej. Zakończenie strzelaniny, zakończenie ewakuacji i uznanie szkoły za sprawdzoną również występują w relacjach o różnych godzinach.9

Zabici, ranni i rozbieżności bilansu

147 jest liczbą przywoływaną przez wiele późniejszych publikacji i w relacjach rodzin z 2026 r. Zestawienie 132 uczniów i 15 pracowników nie obejmuje napastników. Nie wolno jednak dodawać do niego automatycznie wszystkich późniejszych zgonów odnalezionych w starych wiadomościach: bez imiennego porównania nie wiadomo, które zostały już uwzględnione. Tak samo nie należy utożsamiać słowa „uczeń” z prawną kategorią dziecka poniżej 18 lat.10

Publikacja lub dokument Podany bilans Ograniczenie
Departament Stanu, 25 maja 2016; późniejsza karta ONZ 132 uczniów i 9 pracowników, razem 141 Historyczny opis uzasadniający sankcje; brak aktualizowanego rejestru medycznego.
Newsweek Pakistan, lista według stanu na 26 grudnia 2014 150 osób: 134 uczniów i 16 dorosłych Siedem takich samych zapisów nazw występuje w obu częściach listy.
Późniejsza relacja rocznicowa z 2025 147 osób: 132 uczniów i 15 pracowników Brak załączonego imiennego zestawienia wyjaśniającego różnicę względem 141 lub 149.
Rezolucja Zgromadzenia Narodowego, 16 grudnia 2024 149 osób, w tym 132 dzieci W pozyskanym fragmencie brak imiennego rozliczenia dodatkowych osób.

Problem listy Newsweeka można sprawdzić bez spekulowania o zgonach: 134 wiersze w rubryce uczniów i 16 w rubryce dorosłych zawierają 143 różne ciągi nazw. W obu rubrykach występują Shahnaz Naeem, Muhammad Bilal, Sajjad Ali, Nawab Ali, Mudassar Khan, Pervez Akhtar i Muhammad Saeed. Nie każde identyczne imię musi oznaczać tę samą osobę, lecz osobna sylwetka Shahnaz potwierdza, że była nauczycielką, a nie uczennicą. Taka lista wymaga indywidualnego uzgodnienia, zanim stanie się podstawą liczby 150.11

Dwa późniejsze zgony mają własne relacje. Ibrab Zahid zmarł 23 grudnia 2014 r. w Combined Military Hospital. Ishaq Ameen zmarł tam 21 lutego 2015 r. po długim leczeniu.12

Nawet informacje o Ishaqie pokazują, dlaczego nie wystarczy wybierać największej liczby. Jedna wiadomość z 21 lutego podaje za urzędem 144 zabitych i klasę dziesiątą ucznia, następna z 22 lutego — 154 i naukę na poziomie intermediate. To opis tej samej śmierci, nie dwóch kolejnych ofiar. W wykazie patronów szkół pojawia się natomiast Abrar Zahid; podobieństwo do zapisu Ibrab nie wystarcza do pewnego połączenia rekordów.13

Ranni wymagają odrębnego rozliczenia. APP podaje 125, a relacja rocznicowa z 2025 r. — 180. Nie uzyskano wspólnego imiennego wykazu pozwalającego wyjaśnić, czy oba zestawienia obejmują te same grupy, urazy i okres. Artykuł nie przedstawia tych liczb jako sumujących się. Wojskowych rannych w interwencji nie należy bez sprawdzenia włączać do liczby rannych uczniów.14

Uczniowie, nauczyciele i inni pracownicy

Dostępny memoriał „144 stories” redakcji Dawn przedstawia imienne portrety. Uzupełnia go notyfikacja o patronach szkół w prowincji, zawierająca 105 pozycji. Są to odrębne świadectwa pamięci, bez pełnego uzgodnienia zgonów i dat.15

Archiwum zawiera pełny odczyt dostępnych metryk i urzędowych patronów: 141 metryk przed sekcją ocalonych oraz 105 pozycji notyfikacji. Zapowiedź wydawcy mówi o 144 historiach; przyczyny różnicy nie ustalono. Zachowano źródłowe nazwiska i dane wieku, bez zmiany ich w uzgodniony bilans 147 lub 149.16

Tahira Qazi była dyrektorką szkoły i matką trojga dzieci. Według wspomnień jej męża Qaziego Zafarullaha ukończyła w 1980 r. anglistykę na Uniwersytecie Peszawarskim. Uczyła w różnych miejscach, towarzysząc mu podczas wojskowych przeniesień. W 1994 r. objęła kierownictwo anglistyki w nowej APS; później została wicedyrektorką i dyrektorką. Rodzina opisywała ją jako osobę, która poświęcała uwagę również synowi wymagającemu szczególnej opieki. Zafarullah wspominał wspólne życie, jej przywiązanie do edukacji i oczekiwanie na wiadomość w szpitalu.17

W tym samym wywiadzie mąż zaprzeczał opowieści, że spalono ją żywcem. Nie uzyskano publicznego protokołu sekcji, który pozwalałby niezależnie odtworzyć przyczynę śmierci w większym szczególe. Również przypisywane jej ostatnie słowa pochodzą z późniejszych relacji, a nie z nagrania. Jej odwaga została uhonorowana odznaczeniem Sitara-i-Shujaat; po ataku pozostała jedną z najważniejszych postaci pamięci szkoły.18

Poniższe krótkie sylwetki opierają się na osobnych kartach, zawierających wspomnienia bliskich i współpracowników:

Osoba Wiek podany w memoriale Zapamiętane życie
Khaula Bibi 6 Najmłodsza zabita uczennica; był to jej pierwszy dzień w szkole.
Shahzad Ijaz 12 Chciał zostać pilotem; pomyślny wynik egzaminu do szkoły lotniczej przyszedł już po jego śmierci.
Ziaullah Islam 12 Lubił matematykę i naprawianie urządzeń; planował zostać inżynierem.
Fahid Hussain 13 Jedynak, dla którego edukacji rodzice przenieśli się do Peszawaru; marzył o lotnictwie.
Hamid Ali Khan 13 Chciał zostać lekarzem pomagającym ubogim; opiekował się rannym szczeniakiem.
Noor Ullah Durrani 15 Naprawiał komputery sąsiadów i chciał studiować medycynę.
Huzaifa Aftab 16 Interesował się nauką; po lekturze o Abdul Sattarze Edhim dzielił się kieszonkowym.
Sadia Gul Khattak 24 Absolwentka anglistyki; uczyła w APS od pięciu miesięcy.
Hafsa Khush 23 Nauczycielka biologii, planowała doktorat; uczniowie wspominali jej pomoc rannym.
Shahnaz Naeem 42 Nauczycielka informatyki od 1994 r., matka trojga dzieci.
Zahir Shah 40 Ogrodnik, który pomagał bratankom w nauce i lubił czytać.
Muhammad Bilal 32 Portier i ojciec; według wspomnień pomagał dzieciom wydostać się ze szkoły.

Te sylwetki pochodzą z kart Khauli, Shahzada, Ziaullaha, Fahida, Hamida, Noora, Huzaify, Sadii, Hafsy, Shahnaz, Zahira i Bilala; wiek jest przytoczeniem danych memorialnych, a nie wynikiem sprawdzenia aktów urodzenia.19

W szkole zginął także Haris Nawaz, trzynastoletni brat ciężko rannego Ahmada. ITV rozmawiało z ich ojcem Muhammadem podczas pobytu rodziny w Birmingham. Ta historia łączy zabitego ucznia, ocalonego wymagającego leczenia i rodziców, którzy jednocześnie przeżywali żałobę oraz starali się ratować drugiego syna.20

Wiek Harisa Nawaza wymaga zastrzeżenia: relacja ITV podaje 13 lat, a memoriał Dawn 14. Nie pozyskano dokumentu urodzenia pozwalającego tę różnicę rozstrzygnąć. Wykaz Dawn obejmuje również Ibrara Zahida, którego sylwetka wskazuje zgon 23 grudnia, oraz Ishaqa Amina. Nie należy automatycznie dodawać późniejszych zgonów do każdej liczby występującej w memoriale.21

Ocalali, rehabilitacja i życie rodzin

Ahmad Nawaz. Fot. Michael-Akolade Ayodeji; portret opublikowany przy wywiadzie Alexa Fostera w „The Oxford Student”, 26 lutego 2022 r. Dokładnego dnia wykonania nie podano. Wywiad i podpis autora fotografii.
Ahmad Nawaz. Fot. Michael-Akolade Ayodeji; portret opublikowany przy wywiadzie Alexa Fostera w „The Oxford Student”, 26 lutego 2022 r. Dokładnego dnia wykonania nie podano. Wywiad i podpis autora fotografii.

Ahmad Nawaz miał czternaście lat, gdy został postrzelony. W lutym 2015 r. leczono go w Queen Elizabeth Hospital w Birmingham, dokąd przyjechał dzięki finansowemu wsparciu pakistańskiego państwa. Jego ojciec mówił ITV o wcześniejszym ryzyku amputacji ręki i prośbach o jej ratowanie. Nie oznacza to, że amputację przeprowadzono. Późniejsze materiały błędnie lokalizują ten szpital w Londynie; relacja lokalnej brytyjskiej telewizji jednoznacznie wskazuje Birmingham.22

Nawaz kontynuował naukę. W 2022 r. wybrano go prezydentem Oxford Union na semestr Michaelmas. Była to funkcja w stowarzyszeniu debatanckim, nie urząd kierującego Uniwersytetem Oksfordzkim. Jego powrót do edukacji jest udokumentowaną indywidualną drogą, która nie opisuje doświadczenia wszystkich ocalałych.23

W Lady Margaret Hall studiował filozofię i teologię. W wywiadzie udzielonym „The Oxford Student” opisywał także spotkania z uczniami, przeciwdziałanie radykalizacji i własny projekt wspierania edukacji. Są to jego relacje o prowadzonej działalności.24

Kadencja w Oxford Union zakończyła się przed końcem semestru. Według relacji „Cherwell” opublikowanej 18 listopada 2022 r. powodem był spór o nieobecności na posiedzeniach komitetu dostępności. Przepis dotyczył trzech nieusprawiedliwionych nieobecności. Głosowanie zakończyło się wynikiem 251–164 za odebraniem funkcji; obrońca Nawaza, Israr Khan, kwestionował bezstronność procedury i wskazywał na uzasadnienie nieobecności. Publikacja opisuje wewnętrzne rozstrzygnięcie stowarzyszenia studenckiego.25

Badania zdrowia psychicznego po ataku trzeba czytać wraz z metodologią. Artykuł Raba Nawaza i współautorów z 2017 r. objął 300 studentów i uczniów w Peszawarze, badanych od marca do maja 2015 r. Uczniów zaatakowanej APS wyłączono z próby. Wyników nie można więc przedstawiać jako odsetka wszystkich ocalonych z tej szkoły. Autorzy badali również społeczność wystawioną na inne źródła stresu i przemocy.26

Drugie badanie, Aliyi Durrani i współautorów, objęło 420 osób w wieku 13–16 lat. U 14% wynik skali IES-R przekraczał 33 punkty. To wynik przesiewowy w określonej próbie, a nie indywidualne rozpoznanie kliniczne każdego uczestnika. Z badania wyłączono szkoły federalne, które nie udzieliły zgody ze względów bezpieczeństwa. Praca dokumentuje szersze skutki dla młodzieży miasta; nie dostarcza pełnego rejestru psychicznych następstw u uczniów APS.27

Dla rodzin rehabilitacja i żałoba były splecione z wieloletnim sporem o wyjaśnienia. Falak Naz straciła dwóch synów, Saifullaha i Noorullaha Durranich. Shahana Bibi i Ajoon Khan — syna występującego w różnych transliteracjach jako Asfand lub Isfandyar Khan. W wywiadach Voicepk z sierpnia 2026 r. wracali do pytania o zaniedbania, którego nie rozwiązywała sama kara dla pomocników. Domagali się wykonania zaleceń komisji i rzeczywistego rozpatrywania spraw.28

Organizatorzy, wykonawcy i pomocnicy

Umar Mansoor, znany także jako Umar Naray/Nary i Umar Khalifa, był liderem związanym z Tariq Gidar Group. Reuters w grudniu 2014 r. rozmawiał z sześcioma członkami pakistańskich talibów. Według tych rozmówców miał 36 lat, dwie córki i syna, uczył się w Islamabadzie, następnie w medresie, pracował też jako robotnik w Karaczi. Do ruchu miał dołączyć niedługo po jego powstaniu w 2007 r. Rozmówcy podkreślali jego relację z Mullahem Fazlullahem i sprzeciw wobec rozmów z rządem. Są to informacje z reporterskich wywiadów wewnątrz organizacji, nie zweryfikowany publicznie komplet dokumentów osobowych.29

Mansoor wystąpił po ataku w materiale, w którym uzasadniał przemoc odwetem za działania armii wobec rodzin bojowników. Taką deklarację należy odróżnić od sprawdzenia każdej przywoływanej przez niego krzywdy. Wybór uczniów był środkiem presji na państwo i wojsko; nie ustalono osobistego konfliktu sprawców z poszczególnymi zabitymi dziećmi ani finansowej relacji między nimi. Późniejsze komunikaty Departamentu Stanu i Pentagonu przypisują mu organizację zamachu, niezależnie od tego, jak sam próbował go usprawiedliwić.30

Nie był jedną z osób, które zginęły wewnątrz szkoły. Według Pentagonu Umar Khalifa został zabity 9 lipca 2016 r. w amerykańskim nalocie w afgańskiej prowincji Nangarhar. Komunikat opublikowano 13 lipca. Tych dwóch dat nie należy zamieniać. Podobnie nie należy mylić go z Abdulem Walim, przywódcą Jamaat-ul-Ahrar używającym podobnego przydomka Umar Khalid Khorasani; Dawn opublikował sprostowanie takiego błędu.31

Rekonstrukcja Dawn z 2024 r. wymienia siedmiu bezpośrednich napastników: Abuzar, Omar, Imran, Aziz, Qari, Yousaf oraz Chamnay, alias Chamtoo.32

Nie pozyskano pełnych akt identyfikacyjnych tych osób. Wczesne doniesienia o sześciu lub większej liczbie napastników, obcych narodowościach i innych pseudonimach nie dają podstawy do budowania pewnych biografii z przypadkowo zgodnych nazw. Zakres późniejszej rekonstrukcji jest szerszy od publicznego wyciągu raportu, lecz sam pełny raport pozostaje poza pozyskaną dokumentacją. Także ogłoszona przez wojsko w lutym 2015 r. sieć 27 osób była stanem śledztwa na konkretny dzień, a nie liczbą wszystkich osób prawomocnie uznanych za winne.33

Pomocnicy skazani w późniejszych postępowaniach to odrębna grupa. Ich role obejmowały finansowanie, ukrywanie lub transportowanie napastników oraz współudział. Nie byli żyjącymi po operacji osobami wyprowadzonymi ze szkoły jako jedyni strzelcy. Nie każdy czyn wymieniony w komunikacie o skazaniu dotyczył APS: część oskarżeń odnosiła się do wcześniejszego ataku na bazę pakistańskich sił powietrznych.34

Broń i wyposażenie: zakres identyfikacji

Relacje reporterskie opisują karabinki AK-47, granaty i ładunki noszone przez napastników. Nie pozyskano pełnej ekspertyzy balistycznej ani wykazu numerów broni zabezpieczonej po ataku. Nazwa AK-47 w wypowiedzi świadka lub żołnierza nie identyfikuje jeszcze fabryki, konkretnej odmiany ani pochodzenia egzemplarza. Opis relacji, że broń była „duża”, także nie jest identyfikacją modelu.35

Źródła potwierdzają eksplozje, lecz publiczny wyciąg komisji nie stanowi kompletnego katalogu urządzeń wybuchowych. Nie ustalono na jego podstawie producentów granatów ani pochodzenia materiału użytego w ładunkach. W dokumentacji interwencji prasowej występują śmigłowce transportowe Mi-17 oraz komandosi Special Services Group. Brak rejestrów konkretnych maszyn i pełnych list wyposażenia indywidualnego nie pozwala rozwinąć tego w pewne zestawienie wszystkich modeli służb.36

Interwencja i ratownictwo

Najpierw działały siły dostępne w rejonie szkoły, następnie dołączyli komandosi SSG. Działania nie ograniczały się do starcia z napastnikami: równolegle poszukiwano uczniów ukrytych w budynkach i wyprowadzano ich z terenu. Współczesna opowieść o jednej sprawnej akcji nie oddaje sporu o to, ile czasu upłynęło przed nadejściem skutecznej pomocy i kto w pierwszej fazie miał możliwość działania. Właśnie te kwestie wróciły w zeznaniach rodziców.37

W reportażu Hidayata Khana ratownik Muhammad Khalid Khan wspominał, że do pracy skierowano również osoby zwykle obsługujące telefony. Sheraz Ahmad, strażak mający tego dnia wolne, przyłączył się do ekip. Bilal Faizi, rzecznik Rescue 1122, opisywał pomoc zarówno uczniom, jak i rannym wojskowym. Ratownicy mówili też o braku odpowiedniej pomocy psychologicznej po akcji. To ich własne świadectwa, nie zbiorczy rejestr medyczny ani ustalenie odpowiedzialności dowódców.38

Rannych i ciała przewożono m.in. do Combined Military Hospital i Lady Reading Hospital. Przypadek Ahmada Nawaza pokazuje dalszy ciąg leczenia poza Pakistanem; śmierć Ishaqa Ameena po ponad dwóch miesiącach przypomina z kolei, że zakończenie interwencji nie kończyło walki o życie. Nie uzyskano kompletnej dokumentacji klinicznej pozwalającej przypisać każdemu zgonowi konkretny czas odnalezienia, transportu i interwencji medycznej.39

Komisja i spór o odpowiedzialność instytucji

Po zabójstwach rodziny domagały się niezależnego dochodzenia. Powołana w 2018 r. jednoosobowa komisja sędziego Mohammada Ibrahima Khana przygotowała raport datowany na 26 czerwca 2020 r. Jego ostatnia strona poświadcza 525 stron. Uzyskany publiczny skan zawiera jednak tylko 27 stron: spis treści, wybrane wnioski i zeznania oraz zakończenie. Strona 175 została w tym pliku powtórzona. Pobrany dokument nie jest pełnymi aktami komisji.40

W dostępnych wnioskach komisja krytykuje ochronę szkoły, wskazuje pomoc miejscowych osób dla napastników i opisuje ograniczenie dalszych strat dzięki części wojskowej interwencji. Informuje też o ukaraniu jednostki związanej z jednym z patroli. Nie pozyskano indywidualnych orzeczeń dyscyplinarnych pozwalających sprawdzić personalny zakres tych sankcji.41

Obok wniosków raport zawiera wypowiedzi rodziców: pytania o opóźnienie, niewpuszczenie policji, ewakuację i jakość przekazywanych informacji. Niektóre zeznania zawierają znacznie dalej idące podejrzenia. Samo zapisanie ich w raporcie nie czyni tych podejrzeń ustaleniem komisji ani prawomocnym wyrokiem. Rodziny miały prawo stawiać pytania; odpowiedź wymagałaby dokumentów wyjaśniających działania poszczególnych osób.42

Reportaż Lok Sujag w urdu pokazuje, że spór obejmował również możliwość publicznego mówienia o zaniedbaniach i organizowania rocznicowych zgromadzeń. Autor Lihaz Ali rozmawiał z rodzicami oraz badaczem komunikacji Syedem Irfanem Ashrafem. Opisał różnicę między uroczystym upamiętnieniem dzieci a dopuszczeniem pytań o to, dlaczego ochrona zawiodła. Materiał powstał w 2022 r.; data jego ponownego umieszczenia na stronie w 2026 r. nie oznacza, że wszystkie opisane w nim zdarzenia są nowe.43

W maju 2026 r. 77 rodziców, reprezentowanych przez Miana Shafaqata Jana, wystąpiło do Federalnego Sądu Konstytucyjnego o wykonanie rekomendacji w określonym, nadzorowanym przez sąd terminie. Żądania obejmowały równe świadczenia dla rodzin uczniów i pracowników, pomoc edukacyjną i zdrowotną, sprawy podatkowe, opłaty związane z przydzielonymi działkami oraz zatrudnienie. Jest to relacja o wniesionym wniosku, nie o zasądzonym w maju nowym pakiecie świadczeń.44

W sierpniu 2026 r. Ajoon Khan mówił Voicepk, że sprawy znalazły się w jurysdykcji nowego sądu, lecz nie są faktycznie wyznaczane do rozpoznania. W przeprowadzonej kontroli nie uzyskano późniejszego orzeczenia kończącego ten spór. Brak takiego dokumentu w pozyskanym zbiorze nie oznacza, że sąd nie wykonał żadnej czynności.45

Reportaż Voicepk z 21 sierpnia 2026 r.: rodziny o oczekiwaniu na odpowiedzialność za zaniedbania. Publikacja Voicepkdotnet, powiązana z reportażem Syeda Zahida Usmana.46

Procesy wojskowe, kontrola sądowa i egzekucje

Ogłoszony w sierpniu 2015 r. pakiet wyroków obejmował kilka zdarzeń. W sprawie APS sześciu skazanych otrzymało karę śmierci, a Kifayatullah — dożywotnie pozbawienie wolności.47

Skazany Rola odnosząca się do APS w publicznych materiałach Ustalony dalszy tok
Hazrat Ali Zbieranie funduszy i finansowe wsparcie ataku Stracony 2 grudnia 2015 r.
Mujeebur Rehman Pomocnictwo; komunikaty wymieniają również inne zamachy Stracony 2 grudnia 2015 r.
Sabeel, alias Yahya Pomocnictwo; transport napastników występuje także w opisie wcześniejszej sprawy bazy PAF Stracony 2 grudnia 2015 r.
Maulvi Abdus Salam Ukrywanie napastników przed atakiem Stracony 2 grudnia 2015 r.
Taj Muhammad, alias Rizwan Pomocnictwo w ataku na placówkę edukacyjną; inne czyny przeciw wojsku i cywilom Kontrola Sądu Najwyższego w 2016 r.; według APP stracony 24 maja 2017 r.
Ateeq-ur-Rehman, alias Usman Udział i finansowe wsparcie czynów terrorystycznych, w tym ataku na placówkę edukacyjną Kontrola Sądu Najwyższego w 2016 r.; późniejsze informacje mówią o dalszym środku zaskarżenia.
Kifayatullah, alias Kaif Qari Współudział w ataku Kara dożywotnia; aktualnego imiennego rejestru penitencjarnego nie uzyskano.

Zestawienie opiera się na tabeli ICJ, odpisie wyroku Sądu Najwyższego oraz depeszy APP. Opis „transport dziesięciu zamachowców” w części komunikatów dotyczy wcześniejszego ataku na bazę PAF — nie wolno przenosić go w całości do APS.48

W Said Zaman Khan v. Federation of Pakistan, wśród połączonych petycji, sąd rozpatrywał sprawy Ateeqa i Taja. Rodziny kwestionowały legalność zatrzymania i procesu. Sąd odrzucił podstawy ingerencji, wskazując m.in. odnotowane przyznanie się i przestrzeganie procedur. Jednocześnie wyjaśnił, że wykonywana kontrola konstytucyjna nie jest zwykłą apelacją z ponowną oceną całego materiału dowodowego. Końcowe rozstrzygnięcie odmawia przyjęcia wszystkich petycji.49

Publiczny odpis ma 182 strony. Dotyczące APS fragmenty pozwalają sprawdzić rozumowanie sądu, ale nie zastępują pełnych akt wojskowych. International Commission of Jurists, międzynarodowa organizacja prawników, krytykowała niejawność takich procesów, brak publicznie dostępnych, szczegółowo uzasadnionych orzeczeń oraz ograniczony zakres kontroli. To stanowisko kontrolne wobec systemu, a nie uchylenie konkretnego wyroku przez ICJ.50

Podobnie trzeba ostrożnie opisywać dalszy tok Ateeqa. Depesza APP mówi o środku zaskarżenia oczekującym od sierpnia 2016 r., lecz karta zawiera dzień i miesiąc publikacji bez potwierdzonego roku. Nie uzyskano kompletnego aktualnego docketu. Nie ma zatem podstawy, aby na jej podstawie twierdzić, że konkretny wniosek nadal pozostawał nierozpoznany 14 listopada 2026 r. Nie oznacza to również, że został oddalony albo że wykonano karę.51

Ważnym elementem starań rodzin była też reakcja na doniesienia o ucieczce Ehsanullaha Ehsana spod nadzoru w 2020 r. Rodzice występowali do sądu o wyjaśnienia. Tych zarzutów i wniosków nie należy przedstawiać jako wyroku ustalającego jego indywidualną rolę w APS ani utożsamiać go z Umarem Mansoorem.52

Pomoc, zmiany prawa i upamiętnienia

Atak wywołał szerokie potępienie. UNICEF już 16 grudnia mówił o zabitych dzieciach i nauczycielach oraz o prawie do bezpiecznej nauki. W pakistańskiej debacie masakra stała się punktem odniesienia dla działań antyterrorystycznych, lecz reakcje społeczne i polityczne nie były tożsame z rozliczeniem konkretnego błędu ochrony.53

24 grudnia 2014 r. przyjęto 20-punktowy National Action Plan. Urzędowa strona NACTA wymienia m.in. wykonywanie kar śmierci za terroryzm, specjalne sądy pod nadzorem armii przez dwa lata, przeciwdziałanie finansowaniu organizacji zbrojnych, propagandzie ekstremistycznej i przemocy wyznaniowej oraz wzmocnienie struktur państwa. Plan zawierał więc zarówno instrumenty represyjne, jak i reformy instytucjonalne; sam jego wykaz nie dowodzi skutecznego wykonania każdego punktu.54

W styczniu 2015 r. zmieniono konstytucję i ustawę o armii, umożliwiając wojskowe procesy cywilów w określonych sprawach terrorystycznych. Dwuletni termin był wpisany w konstrukcję rozwiązania. Późniejsza krytyka ICJ dotyczyła zwłaszcza niezależności sędziów, jawności i praw obrony. Należy odróżniać sprawę APS od wszystkich postępowań prowadzonych po zmianach: skazanie po grudniu 2014 r. nie oznacza skazania za tę masakrę.55

Pomoc obejmowała leczenie, świadczenia i wsparcie rodzin. APP relacjonuje wypłaty ze strony rządu federalnego, władz prowincji i wojska, a także programy wyjazdowe. Nie jest to jednak niezależny audyt otrzymanych świadczeń. Żądanie równego traktowania wraca we wniosku rodziców z 2026 r.; udokumentowane wypłaty części pomocy nie oznaczają, że wszystkie postulaty zrealizowano.56

Upamiętnienia przybrały konkretną postać. Uchwała prowincjonalnego parlamentu z 2 stycznia 2015 r. postulowała wyróżnienie dyrektorki, nadawanie szkołom imion zabitych i budowę miejsca pamięci. Notyfikacja z 9 czerwca 2015 r. ma 105 pozycji dotyczących patronów i konkretnych placówek. W dwóch pozycjach występuje ten sam identyfikator szkoły, co opisano w archiwum. Są w niej m.in. Haris Nawaz, Khaula, Huzaifa Aftab i bracia Noor Ullah oraz Saif Ullah Durrani. Wykaz upamiętnień nie rozstrzyga pełnego bilansu zabitych.57

The Citizens Foundation i obywatelska inicjatywa 141Schools.org przedstawiły program „141 Schools for Peace”, zakładający powstanie szkolnych jednostek pamięci ofiar. Broszura TCF z 2015 r. dokumentuje ten zamiar. Nie stanowi dowodu, że już wówczas ukończono wszystkie planowane placówki. Także powracający w politycznych wystąpieniach pomysł nadania APS statusu uniwersytetu należy odróżniać od potwierdzonej decyzji o jego utworzeniu.58

W urzędowym przesłaniu na dziewiątą rocznicę w 2023 r. wspominano Tahirę Qazi i nauczycieli. Dla części rodzin najważniejszym miejscem aktywności pozostawały jednak wspólne spotkania, czuwania i sądy. Uroczysty język państwowej pamięci oraz pytania rodziców o zaniedbania współistnieją do dziś; jeden nie zastępuje drugich.59

Ekranizacje: „The School Bag” i „Peshawar”

„The School Bag” (2017) to indyjski film krótkometrażowy Dheeraja Jindala z Rasiką Dugal i Sartajem Kakkarem. Oficjalny kanał Royal Stag Barrel Select Shorts udostępnił go 13 czerwca 2017 r.; długość filmu to 15 min 10 s. Historia skupia się na matce i chłopcu oczekującym nowego tornistra na urodziny. Twórcy wskazują masakrę w Peszawarze jako inspirację.60

„Peshawar” (2020) to serial produkcji ULLU, przypisywany w katalogu filmowym Jehangirowi Irroniemu. W obsadzie są m.in. Ashmit Patel, Rakshanda Khan i Rushad Rana. Patel w wywiadzie dla Aaj Tak zapowiadał premierę na 16 grudnia 2020 r.61

Gdzie oglądać — kontrola 14 listopada 2026 r. Pełny „The School Bag” znajduje się na oficjalnym kanale dystrybutora w YouTube; dane platformy dopuszczają odtwarzanie w Polsce. Nie potwierdzono polskich napisów ani polskiej wersji językowej. Aktualnej legalnej dostępności „Peshawar” w Polsce nie potwierdzono. Historyczna premiera ULLU i indeksowana karta Airtel nie wystarczają do stwierdzenia, że polski widz ma dziś dostęp do pełnego serialu.62

Fakt a fabuła. „The School Bag” przedstawia kameralną historię inspirowaną wydarzeniem; materiały twórców nie identyfikują bohatera jako udokumentowanej biografii konkretnego zabitego ucznia. W przypadku „Peshawar” Patel opisywał wątek indyjskiego wywiadu RAW, który wykrywa plan i ostrzega Pakistan. Jest to źródło wiedzy o fabule serialu. Nie jest dowodem, że takie ostrzeżenie ustaliła komisja albo sąd. Ekranizacji nie należy używać do uzupełniania brakujących akt śledztwa.63

Dokumenty, których nadal brakuje

Największą luką jest pełny, 525-stronicowy raport komisji z załącznikami. Publiczny wyciąg pozwala sprawdzić część wniosków i skarg, ale nie zawiera całej dokumentacji ofiar, ekspertyz i odpowiedzi instytucji. Odrębnie brakuje uzgodnionego imiennego rejestru zabitych i rannych z datami późniejszych zgonów. Dlatego liczby 141, 147, 149 i starsze zestawienia nie zostały tu złączone w sztucznie precyzyjną sumę.64

Nie uzyskano także pełnych wojskowych akt siedmiu skazanych, bieżącego imiennego rejestru wykonania kar i wszystkich późniejszych środków zaskarżenia, ani pierwotnego wniosku 77 rodziców wraz z późniejszymi zarządzeniami FCC. Istnieją natomiast publiczne rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, dokumenty państwowe i relacje rodzin. 65

Zobacz archiwum publikacji i źródeł dotyczących ataku na Army Public School w Peszawarze.