Terroryzm w popkulturze bywa rekonstrukcją rzeczywistej tragedii, pretekstem do widowiska albo narzędziem opowiadania o strachu i władzy. Poniższy przegląd prowadzi od „Monachium” Stevena Spielberga, przez całe cykle „Olimp w ogniu” i „Szklana pułapka”, do dokumentów oraz gier komputerowych. Rozdziela wydarzenia historyczne, fabularne dopowiedzenia i całkowicie wymyślone zamachy.

W opisach pojawiają się szczegóły fabuły. Osobny artykuł, „Parodie terroryzmu w popkulturze”, omawia ofensywną satyrę: fikcyjne „Wii Terrorist 2K12”, prawdziwą aplikację reklamującą „Dyktatora”, „Paradise PD” i inne prowokacyjne przykłady.

Spis treści

  1. Filmy fabularne: od Monachium do kina akcji
  2. Filmy i seriale dokumentalne
  3. Gry komputerowe: Makarow, antyterroryści i polityczne modele
  4. Co ekran zmienia w obrazie terroryzmu

Filmy fabularne: od Monachium do kina akcji

Monachium — zamach i spirala odwetu

„Monachium” / „Munich” (2005), reż. Steven Spielberg, ze scenariuszem Tony’ego Kushnera i Erica Rotha, przedstawia następstwa zamachu podczas igrzysk olimpijskich w 1972 roku. Eric Bana gra Avnera, przewodzącego tajnej grupie izraelskiej; obok niego występują m.in. Daniel Craig i Geoffrey Rush. Autorem zdjęć jest Janusz Kamiński. Podstawą literacką była książka George’a Jonasa „Vengeance”.1

Eric Bana jako Avner w „Monachium”. Kadr z filmu; źródło: Amblin.
Eric Bana jako Avner w „Monachium”. Kadr z filmu; źródło: Amblin.

Film rozpoczyna opowieść od przemocy Czarnego Września, ale jego zasadniczym tematem staje się odwet: życie konspiracyjne, zabijanie kolejnych celów, utrata zaufania i wpływ tych działań na rodzinę głównego bohatera. Zamiast policyjnego śledztwa otrzymujemy thriller o człowieku, który coraz gorzej potrafi oddzielić obowiązek od poczucia zagrożenia. Widz zna emocje Avnera znacznie lepiej niż materiał dowodowy dotyczący każdego z zabijanych ludzi.

Nie jest to dokumentalny rejestr operacji izraelskich służb. Obsada, dialogi, konstrukcja misji i dostęp do prywatnych przeżyć bohaterów należą do fabuły. Historyczne zdarzenie oraz późniejsze działania opisujemy oddzielnie: zamach w Monachium w 1972 roku i operacja „Gniew Boży”. Taki podział pozwala również odróżnić ofiary zamachu od osób później uznanych przez służby za jego organizatorów.

September 5 — gdy sportowa transmisja staje się relacją z zamachu

„September 5” (2024), reż. Tim Fehlbaum, opowiada o tym samym historycznym kryzysie z perspektywy ekipy sportowej telewizji ABC. Grają m.in. John Magaro, Peter Sarsgaard, Ben Chaplin i Leonie Benesch. Zamiast śledzić tajną operację, pozostajemy przy stanowiskach realizatorów: wyborze obrazu, sprzecznych komunikatach i presji transmisji na żywo.2

Ekipa telewizyjna w „September 5”. Materiał filmu udostępniony przez Constantin Film.
Ekipa telewizyjna w „September 5”. Materiał filmu udostępniony przez Constantin Film.

To szczególnie trafny przykład dla tematu standardów opisywania terroryzmu. Kamera nie jest neutralnym oknem: wybór kadru może przekazać sprawcom informacje, a przedwczesna wiadomość o uratowaniu zakładników może dotrzeć do rodzin, zanim zostanie sprostowana. Film odtwarza pracę redakcji za pomocą aktorów i scenariusza; historycznie wyglądający sprzęt oraz użycie archiwalnych obrazów nie zmieniają jego gatunku w dokument.

Lot 93 — rekonstrukcja bez wszechwiedzącego bohatera

„Lot 93” / „United 93” (2006), reż. Paul Greengrass, przedstawia porwanie jednego z samolotów 11 września 2001 roku oraz reakcję pasażerów i załogi. Równoległa perspektywa kontroli lotów pokazuje także opóźnienie rozpoznania skali ataku. Film ogranicza typowe dla kina akcji rozwiązanie, w którym jeden bohater rozumie wszystko wcześniej od instytucji.3

Materiał promocyjny „United 93”. Źródło: Universal Pictures.
Materiał promocyjny „United 93”. Źródło: Universal Pictures.

Poczucie bezpośredniego uczestnictwa nie oznacza dostępu do kompletnego zapisu wydarzeń w kabinie. Film musi inscenizować to, czego nie zarejestrowano w pełni. W ocenie historycznej trzeba rozdzielić nagrania i relacje od scen napisanych po to, aby połączyć je w ciągłą opowieść. Kontekst całego zamachu znajduje się w opracowaniu o 11 września.

Hotel Mumbaj — pracownicy i goście uwięzieni w hotelu

„Hotel Mumbaj” / „Hotel Mumbai” (2018; szeroka dystrybucja kinowa w 2019), reż. Anthony Maras, skupia się na hotelu Taj podczas zamachów w Mumbaju w listopadzie 2008 roku. Występują Dev Patel, Anupam Kher, Armie Hammer i Nazanin Boniadi. Perspektywa pracowników oraz gości pozwala opowiedzieć o ukrywaniu się, pomocy i podejmowaniu decyzji przy niepełnej wiedzy.4

Kadr wykorzystany w materiałach filmu „Hotel Mumbai”. Źródło: Bleecker Street.
Kadr wykorzystany w materiałach filmu „Hotel Mumbai”. Źródło: Bleecker Street.

Film przedstawia postacie historyczne i fikcyjne; hotelowa akcja nie obejmuje wszystkich miejsc zaatakowanych w mieście. Przeniesienie uwagi ze sprawców na personel jest jego istotnym wyborem dramaturgicznym. Widownia może jednak wyjść z kina z obrazem pojedynczego oblężenia, chociaż rzeczywista sprawa obejmowała skoordynowane ataki na różne cele. Dlatego ekranizacji nie należy używać jako kompletnej chronologii zamachów.4

Arlington Road — terroryzm zza sąsiedniego płotu

„Arlington Road” (1999), reż. Mark Pellington, z Jeffem Bridgesem i Timem Robbinsem, przenosi zagrożenie do amerykańskiego przedmieścia. Wykładowca zaczyna podejrzewać sąsiadów o skrajnie niebezpieczną działalność. Film korzysta z podejrzliwości thrillera spiskowego, a terroryzm przedstawia jako zagrożenie krajowe, ukryte za zwyczajnym wyglądem i rodzinną fasadą.5

Plakat „Arlington Road”. Źródło: Sony Pictures.
Plakat „Arlington Road”. Źródło: Sony Pictures.

Ważne jest przesunięcie stereotypu: sprawca nie musi być cudzoziemcem rozpoznawalnym dzięki językowi czy strojowi. Jednocześnie thriller buduje przewagę na tym, że widz nie wie, komu ufać. Nie daje to podstaw, aby podobne podejrzenia wobec rzeczywistych sąsiadów uznawać za dowód; działa tu umowa gatunkowa, w której niemal każdy szczegół może być zapowiedzią finału.

Stan oblężenia — kiedy odpowiedź państwa staje się częścią kryzysu

„Stan oblężenia” / „The Siege” (1998), reż. Edward Zwick, z Denzelem Washingtonem, Annette Bening i Bruce’em Willisem, przedstawia falę zamachów w Nowym Jorku oraz konflikt między śledztwem a wojskową reakcją. Fabularny kryzys poprzedza porwanie podejrzewanego terrorysty przez Amerykanów. Film powstał przed 11 września 2001 roku; nie jest jego rekonstrukcją ani późniejszym komentarzem twórców.24

Najciekawszy temat stanowi napięcie między szukaniem sprawców a traktowaniem całej społeczności jako podejrzanej. Wprowadzenie nadzwyczajnych środków nie pozostaje w filmie neutralnym narzędziem przywrócenia porządku. Kino sensacyjne staje się tu także pytaniem o to, jak pod wpływem strachu zmieniają się granice władzy i stosunek do obywateli.

Suma wszystkich strachów — zamach jako zapalnik wojny

„Suma wszystkich strachów” / „The Sum of All Fears” (2002), reż. Phil Alden Robinson, z Benem Affleckiem jako Jackiem Ryanem i Morganem Freemanem jako szefem CIA, rozwija motyw zamachu mającego sprowokować konflikt między USA a Rosją. Atak podczas meczu futbolowego jest środkiem do wywołania znacznie większej katastrofy politycznej.25

Materiał filmu „The Sum of All Fears”. Źródło: Paramount Pictures.
Materiał filmu „The Sum of All Fears”. Źródło: Paramount Pictures.

W tej konstrukcji najważniejsze staje się przypisanie odpowiedzialności. Przemoc ma nie tylko zabić ludzi i przestraszyć publiczność, lecz skłonić państwa do działania na podstawie fałszywej interpretacji. To użyteczny fabularny punkt porównania z Makarowem z „Call of Duty”, choć oba utwory przedstawiają własne, wymyślone intrygi.

Mroczny Rycerz — strach jako narzędzie podporządkowania miasta

„Mroczny Rycerz” / „The Dark Knight” (2008), reż. Christopher Nolan, obsadza Christiana Bale’a jako Batmana i Heatha Ledgera jako Jokera. Przeciwnik wykorzystuje groźby, publiczne ultimata i ataki na ludzi, aby destabilizować Gotham i wymuszać wybory na jego mieszkańcach.26

Zaliczenie filmu do przeglądu wynika ze sposobu przedstawienia przemocy i zastraszania, a nie z uznania całego kina superbohaterskiego za opowieść o terroryzmie. Joker pozostaje figurą komiksową. Filmowy eksperyment z ludzką moralnością nie jest badaniem pokazującym, jak rzeczywiste społeczeństwo musi zachować się pod presją.

Olimp w ogniu, Londyn w ogniu, Świat w ogniu — trzy odmiany zagrożenia

Cykl z Gerardem Butlerem jako agentem Mike’em Banningiem rozwija jeden schemat: ochrona prezydenta staje się osobistą próbą bohatera. Kolejne części zmieniają skalę ataku, a także położenie samego Banninga.6

Gerard Butler i Aaron Eckhart w „Olimpie w ogniu”. Źródło: Sony Pictures.
Gerard Butler i Aaron Eckhart w „Olimpie w ogniu”. Źródło: Sony Pictures.
Film Rok i reżyser Miejsce terroryzmu w fabule
Olimp w ogniu — Olympus Has Fallen 2013, Antoine Fuqua Zbrojny atak na Biały Dom i uwięzienie prezydenta Benjamina Ashera. Banning działa wewnątrz zajętego budynku.
Londyn w ogniu — London Has Fallen 2016, Babak Najafi Wizyta światowych przywódców związana z pogrzebem brytyjskiego premiera staje się okazją do skoordynowanych zamachów.
Świat w ogniu — Angel Has Fallen 2019, Ric Roman Waugh Po ataku na prezydenta Allana Trumbulla Banning zostaje oskarżony i musi jednocześnie uciekać oraz ustalić odpowiedzialnych.
Mike Banning i prezydent Asher w „Londynie w ogniu”. Źródło: Goldcrest Films.
Mike Banning i prezydent Asher w „Londynie w ogniu”. Źródło: Goldcrest Films.

Pierwsza część zamyka kryzys w symbolicznej siedzibie władzy, druga przekształca metropolię w przestrzeń pościgu, trzecia podważa zaufanie do własnego aparatu bezpieczeństwa. W całej trylogii instytucjonalną pracę wielu zespołów zastępuje wyjątkowa skuteczność pojedynczego agenta. To logika kina akcji: filmowe powodzenie Banninga nie jest miarą prawdopodobieństwa podobnego ataku ani instrukcją oceny ochrony rzeczywistych prezydentów.

Gerard Butler w oficjalnym zwiastunie „Angel Has Fallen”. Źródło: Lionsgate Movies.
Gerard Butler w oficjalnym zwiastunie „Angel Has Fallen”. Źródło: Lionsgate Movies.

Szklana pułapka — cały cykl i zmieniające się znaczenie „terrorysty”

John McClane, grany przez Bruce’a Willisa, spotyka przeciwników podszywających się pod terrorystów, ludzi stosujących polityczny szantaż oraz przestępców korzystających z kryzysu infrastruktury. Pięć filmów nie opowiada o jednym rodzaju przemocy. Właśnie różnice między nimi czynią serię ciekawszą od listy efektownych eksplozji.7

John McClane w grafice promującej cykl „Die Hard”. Źródło: 20th Century Studios.
John McClane w grafice promującej cykl „Die Hard”. Źródło: 20th Century Studios.

„Szklana pułapka” / „Die Hard” (1988), reż. John McTiernan. Zajęcie Nakatomi Plaza wygląda jak polityczne uprowadzenie zakładników, lecz Hans Gruber wykorzystuje ten obraz do osłony rabunku. Rozbieżność między publiczną deklaracją sprawców a rzeczywistym celem stanowi część intrygi. Nazwanie przeciwnika „terrorystą” nie rozwiązuje zagadki jego motywacji.

„Szklana pułapka 2” / „Die Hard 2” (1990), reż. Renny Harlin. Kryzys na lotnisku wiąże się z próbą uwolnienia przewożonego wojskowego przywódcy. Zagrożeni są ludzie, którzy nie uczestniczą w konflikcie politycznym. Lotnicza infrastruktura tworzy filmowy zegar: bohater musi działać, zanim wyczerpie się czas pozostający samolotom.

Od „Szklanej pułapki 3” (1995), w reżyserii Johna McTiernana, seria zaczyna coraz wyraźniej dryfować od terroryzmu w stronę lżejszego, bardziej widowiskowego formatu sensacyjnego. Simon Gruber nadal stosuje bombowy szantaż wobec Nowego Jorku, lecz groźby zamachów osłaniają rabunek, a opowieść napędzają narzucane bohaterom zagadki, pościgi i pełna przekomarzań współpraca McClane’a z Zeusem Carverem. W kolejnych odsłonach punkt ciężkości przesuwa się ku cyberatakom na infrastrukturę, efektownym scenom akcji oraz intrydze szpiegowskiej związanej z synem bohatera. Terroryzm coraz częściej dostarcza pretekstu do eskalowania zagrożenia, podczas gdy główną atrakcją pozostają niezwykłe wyczyny McClane’a, humor i dynamika przygody. „Lżejszy” oznacza tu sposób prowadzenia opowieści, a nie mniejszą skalę przedstawianej przemocy.

Amator — prywatna zemsta wobec instytucji

„Amator” / „The Amateur” (2025), reż. James Hawes, z Ramim Malekiem jako specjalistą CIA Charliem Hellerem, rozpoczyna się od śmierci jego żony podczas zamachu w Londynie. Bohater chce znaleźć odpowiedzialnych, a konflikt z własną instytucją staje się równie ważny jak pościg za zamachowcami.8

Rami Malek i Laurence Fishburne w grafice filmu „The Amateur”. Źródło: 20th Century Studios.
Rami Malek i Laurence Fishburne w grafice filmu „The Amateur”. Źródło: 20th Century Studios.

W porównaniu z Banningiem Heller nie jest przedstawiany przede wszystkim jako sprawny fizycznie ochroniarz. Film buduje atrakcyjność zemsty na przewadze analitycznej i pomysłowości. W obu przypadkach ciężar opowieści spoczywa jednak na wyjątkowej jednostce, podczas gdy konsekwencje prawne oraz życie innych poszkodowanych stają się tłem.

Filmy i seriale dokumentalne

Dokument może używać montażu budującego napięcie, rekonstrukcji i muzyki podobnej do thrillera. O jego charakterze decydują roszczenie do opisu rzeczywistości i sposób pracy ze źródłami, a nie brak dramaturgii. Przy każdym tytule warto sprawdzić, kto mówi, z jakiej pozycji i które fragmenty są archiwalne. Informacje o platformach poniżej odnoszą się do oferty i kart dostępnych w listopadzie 2026 roku; katalogi mogą się zmieniać.

One Day in September — dokument o Monachium

„One Day in September” (1999), reż. Kevin Macdonald, zdobył Oscara za pełnometrażowy dokument podczas ceremonii w 2000 roku. To dokumentalny punkt odniesienia dla dwóch filmów fabularnych otwierających ten przegląd. Nagroda potwierdza historię odbioru filmu, nie zastępuje sprawdzania jego ustaleń wobec później udostępnionych dokumentów.9

Zestawienie trzech produkcji daje trzy różne pytania: co stało się z zakładnikami, jak działała telewizja i co nastąpiło po zamachu. Nie trzeba wybierać jednej ekranowej opowieści jako wystarczającej odpowiedzi na wszystkie trzy.

Lockerbie — dokument i dwie fabularne produkcje, których nie należy mylić

„Lockerbie” (2023), reż. John Dower, to czteroczęściowy dokument Mindhouse Productions dla Sky Documentaries. Łączy archiwalia z rozmowami m.in. z bliskimi ofiar i osobami związanymi ze śledztwem. Przedstawia wieloletnie dochodzenie po zniszczeniu lotu Pan Am 103 w grudniu 1988 roku. Jego pierwotnym miejscem emisji był brytyjski Sky Documentaries; nie jest to wskazanie polskiego katalogu Netflix.10

„Zamach nad Lockerbie” / „The Bombing of Pan Am 103” to natomiast sześcioodcinkowy serial fabularny z 2025 roku, którego polska dystrybucja netflixowa rozpoczęła się w 2026 roku. Twórcą jest Jonathan Lee, a w obsadzie są Connor Swindells, Patrick J. Adams i Tony Curran. Aktorzy przedstawiają pracę śledczych; etykieta „na podstawie prawdziwych wydarzeń” nie zmienia serialu w dokument.11

Grafika serialu fabularnego „Zamach nad Lockerbie”. Źródło: Netflix.
Grafika serialu fabularnego „Zamach nad Lockerbie”. Źródło: Netflix.

Trzecim odrębnym tytułem jest „Lockerbie: W poszukiwaniu prawdy” / „Lockerbie: A Search for Truth” (2025), pięcioodcinkowa fabuła z Colinem Firthem jako Jimem Swire’em, dostępna w polskim SkyShowtime. Skupia się na ojcu jednej z ofiar i jego poszukiwaniu odpowiedzi. Perspektywa rodziny, perspektywa śledczych i ustalenia sądowe nie są tym samym. W szczególności przekonanie bohatera o odpowiedzialności za zamach nie staje się przez samą ekranizację rozstrzygnięciem historycznym.12

Porównanie tych seriali z dokumentami i orzeczeniami znajduje się w artykule o zamachu nad Lockerbie. Zawiera on również wyjaśnienie różnicy między datą produkcji a późniejszym pojawieniem się serialu na platformie.

13 listopada: Zamachy w Paryżu — świadectwa ocalałych

„13 listopada: Zamachy w Paryżu” / „November 13: Attack on Paris” (2018), autorstwa Jules’a i Gédéona Naudetów, to trzyczęściowy dokument Netflix. Twórcy zestawiają relacje ocalałych, ratowników i osób uczestniczących w reakcji państwa na zamachy z 2015 roku.13

Grafika dokumentu „13 listopada: Zamachy w Paryżu”. Źródło: Netflix.
Grafika dokumentu „13 listopada: Zamachy w Paryżu”. Źródło: Netflix.

Najważniejsza różnica wobec kina zemsty polega na tym, że opowiadający nie istnieją wyłącznie po to, aby uruchomić działanie bohatera. Pamięć świadków jest zarazem pamięcią sytuacji skrajnego stresu; montaż ich wypowiedzi nie daje automatycznie jednej, kompletnej perspektywy na każdy moment wydarzeń.

Amerykańska obława — Boston między monitoringiem a wspomnieniem

„Amerykańska obława: Sprawa zamachowców z Maratonu Bostońskiego” / „American Manhunt: The Boston Marathon Bombing” (2023), reż. Floyd Russ, liczy trzy odcinki i jest produkcją Netflix. Materiały monitoringu, nagrania, wywiady oraz rekonstrukcje budują historię ataku z 2013 roku i pościgu za braćmi Carnajewami.14

Grafika serialu dokumentalnego „American Manhunt: The Boston Marathon Bombing”. Źródło: Netflix.
Grafika serialu dokumentalnego „American Manhunt: The Boston Marathon Bombing”. Źródło: Netflix.

Rekonstrukcji nie należy traktować jak nagrania wykonanego podczas samego zdarzenia. Warto też porównać dramaturgię pościgu z osobną historią rannych, rehabilitacji i rodzin zabitych. Tę szerszą perspektywę rozwija artykuł o zamachu podczas maratonu bostońskiego.

Punkty zwrotne — zamach i dwie dekady polityki

„Punkty zwrotne: 11 września i wojna z terroryzmem” / „Turning Point: 9/11 and the War on Terror” (2021), reż. Brian Knappenberger, to pięcioodcinkowy serial dokumentalny Netflix. Wychodzi poza dzień zamachu, pytając o genezę zagrożenia, interwencje wojskowe i skutki prowadzonej później polityki.15

Grafika „Turning Point: 9/11 and the War on Terror”. Źródło: Netflix.
Grafika „Turning Point: 9/11 and the War on Terror”. Źródło: Netflix.

Tak szeroka perspektywa pozwala zobaczyć zależności pomijane przez thriller o pojedynczej operacji. Wymaga jednak uwagi przy rozdzielaniu źródeł: materiał archiwalny dokumentuje konkretną wypowiedź lub obraz, a twierdzenie o długofalowych przyczynach jest już interpretacją podlegającą dyskusji.

11 września: Dzień z życia Ameryki — perspektywa ludzi na miejscu

„11 września: Dzień z życia Ameryki” / „9/11: One Day in America” (2021) to serial dokumentalny National Geographic, tworzony we współpracy z 9/11 Memorial & Museum i udostępniany przez Disney+. Opowieść prowadzą doświadczenia świadków, ratowników i ocalałych, od pierwszego uderzenia po wydobywanie ludzi spod gruzów.16

To użyteczne dopełnienie „Punktów zwrotnych”: zamiast przeskakiwać do całej polityki po 2001 roku, pozostaje przy tym, co mogli wiedzieć i zrobić konkretni ludzie w kolejnych godzinach. Żaden z tych wyborów skali nie jest sam w sobie gwarancją pełności.

Gry komputerowe: Makarow, antyterroryści i polityczne modele

W filmie odbiorca obserwuje przygotowaną scenę. Gra dodatkowo wyznacza mu rolę i rozlicza działanie: może kazać ratować zakładnika, rywalizować po stronie oznaczonej jako „terroryści” albo bezradnie uczestniczyć w fabularnej prowokacji. Te sytuacje trzeba odróżniać, nawet jeśli na ekranie pojawiają się podobne postacie i broń.

Call of Duty — dwie historie Władimira Makarowa

Władimir Makarow (Vladimir Makarov) jest fikcyjnym rosyjskim ultranacjonalistą z podserii „Modern Warfare”. Nie występuje w każdej części „Call of Duty”, a jego dwie wersje należą do różnych ciągłości fabularnych. Podobne tytuły gier łatwo prowadzą do pomyłki: „Modern Warfare 2” z 2009 roku i „Modern Warfare II” z 2022 roku nie są tą samą kampanią.17 Są to dwie osobne linie fabularne i dwie odrębne biografie Makarowa: nowa wersja wykorzystuje rozpoznawalne nazwisko i rolę antagonisty, lecz na nowo ustala jego przeszłość, organizację i relacje z bohaterami. Poniżej zestawiono oryginalną trylogię z wersją postaci przedstawioną w „Modern Warfare III” z 2023 roku.

Ciągłość Gry istotne dla porównania Miejsce Makarowa
Oryginalna historia Call of Duty 4: Modern Warfare (2007), Modern Warfare 2 (2009), Modern Warfare 3 (2011) Pierwsza część tworzy tło konfliktu; w dwóch kolejnych Makarow staje się centralnym organizatorem terroru i eskalacji wojny.
Nowa historia Modern Warfare (2019), Modern Warfare II (2022), Modern Warfare III (2023) Restart wykorzystuje znane nazwiska i inne wydarzenia; Makarow powraca jako główny przeciwnik w „III”.
Materiał zapowiadający Makarowa w „Modern Warfare III” z 2023 roku. Źródło: oficjalny kanał Call of Duty.
Materiał zapowiadający Makarowa w „Modern Warfare III” z 2023 roku. Źródło: oficjalny kanał Call of Duty.

Makarow jako archetyp antagonisty

W ujęciu analizy narracyjnej Makarow jest strategiem terroru, który próbuje zmieniać porządek międzynarodowy przez sterowanie cudzym strachem i reakcjami państw. Łączy figurę rosyjskiego ultranacjonalisty z sensacyjnym archetypem przeciwnika niemal zawsze wyprzedzającego bohaterów. Rozpoznawalny cel polityczny — rozszerzenie rosyjskiej potęgi — splata się u niego z żądzą władzy, osobistą zemstą i gotowością poświęcania cywilów. Zbrodnia ma sprawić, aby inni rozpoczęli wojnę, zerwali negocjacje albo zaatakowali wskazanego przez niego wroga.

Jego rola nie ogranicza się zatem do organizowania kolejnych zamachów. Scenariusz czyni go również osobistym przeciwnikiem kapitana Price’a i Task Force 141: zagrożenie geopolityczne nabiera twarzy człowieka, którego bohaterowie ścigają i z którym wiążą własne straty. Taka konstrukcja pozwala zmienić wielowątkową wojnę w pojedynek charakterów. Zarazem przypisywana Makarowowi zdolność manipulowania całymi państwami jest konwencją widowiska; jego ultranacjonalizm daje fabule rozpoznawalny motyw, lecz nie składa się na szczegółowo przedstawiony program polityczny.

Oryginalna linia fabularna — trylogia z lat 2007–2011

W pierwotnej historii celem Makarowa jest eskalacja konfliktu Rosji z Zachodem i rosyjska dominacja w Europie. Prowokacja na lotnisku ma skierować rosyjski odwet przeciw Stanom Zjednoczonym. W „Modern Warfare 3” z 2011 roku Makarow przeciwstawia się również rosyjskiemu prezydentowi, który chce negocjować pokój: doprowadza do jego uprowadzenia i żąda dostępu do arsenału jądrowego. Jego deklarowany patriotyzm podporządkowany jest więc własnej wizji potęgi, nawet kosztem życia Rosjan i decyzji rosyjskich władz. Wojna jest dla niego pożądanym narzędziem przebudowy świata, a nie wyłącznie skutkiem ubocznym zamachu.18,27

Najbardziej kontrowersyjnym przykładem pozostaje „No Russian” z „Modern Warfare 2” (2009). Gracz wciela się w żołnierza działającego pod przykryciem w grupie Makarowa podczas masakry cywilów na lotnisku. Ocena ESRB wyraźnie rozróżnia możliwość udziału w zabijaniu od przejścia przez scenę bez strzelania do cywilów. W kampanii udostępniono także możliwość pominięcia tego fragmentu.18

Znaczenie sceny wykracza poza poziom brutalności. Bohater może wiedzieć, że uczestniczy w zbrodni, lecz gra ogranicza skuteczne sposoby przeciwstawienia się jej wewnątrz narzuconej roli. To konflikt między sprawczością obiecywaną przez medium a bezsilnością wynikającą ze scenariusza. Odmowa strzelania nie oznacza automatycznie uratowania ludzi; pominięcie misji jest natomiast decyzją odbiorcy podejmowaną poza samą akcją.

Nowa linia fabularna — Makarow z Modern Warfare III (2023)

W nowej wersji Makarow kieruje grupą Konni, prywatną formacją wojskową służącą jego ultranacjonalistycznym celom. Wątek z 2023 roku skupia się na destabilizacji Urzikstanu i jego sojuszy z Zachodem. Zbrodnie mają zostać przypisane Farah Karim oraz Urzikstan Liberation Force, aby przedstawić ich jako zagrożenie i sprowokować konflikt sprzyjający rosyjskim wpływom. Gra powraca do motywu ataku na cywilny transport, lecz zmienia ofiary prowokacji, polityczny kontekst i przebieg wydarzeń.28

Ta wersja zachowuje archetyp bezwzględnego manipulatora, ale osadza go w innej sieci powiązań: Konni, Farah i Task Force 141 należą do na nowo napisanej historii. Zamach lotniskowy z 2009 roku i prowokacje z kampanii z 2023 roku trzeba przypisywać odpowiednim wersjom postaci. Podobieństwo metod i nazwisk jest zabiegiem twórców łączącym obie odsłony na poziomie rozpoznawalnych motywów; biografie Makarowa oraz jego konflikty z bohaterami należy śledzić oddzielnie.

Marketing dodatkowo komplikuje odbiór: postać sprawcy masowej przemocy może stać się rozpoznawalnym wizerunkiem marki i elementem oferty operatorów. Nie dowodzi to utożsamienia graczy z ideologią bohatera. Pokazuje natomiast napięcie między dramatyczną funkcją antagonisty a atrakcyjnością sprzedawanego wizerunku.19

Counter-Strike — konflikt zamieniony w reguły meczu

„Counter-Strike” wyrósł z modyfikacji „Half-Life” z 1999 roku. Współczesny „Counter-Strike 2” Valve z 2023 roku zastąpił „Global Offensive”. Dwie strony meczu noszą nazwy terrorystów i antyterrorystów; podstawowe scenariusze obejmują obronę lub atak na cele oraz ratowanie zakładników.20

Zrzut ekranu „Counter-Strike 2” opublikowany przez Valve w karcie gry na Steam.
Zrzut ekranu „Counter-Strike 2” opublikowany przez Valve w karcie gry na Steam.
Drugi zrzut „Counter-Strike 2” z galerii wydawcy. Źródło: Valve / Steam.
Drugi zrzut „Counter-Strike 2” z galerii wydawcy. Źródło: Valve / Steam.

W przeciwieństwie do kampanii o Makarowie mecz zazwyczaj nie rekonstruuje motywacji politycznej konkretnej organizacji. Role są elementem symetrycznej rywalizacji i zmieniają się między rundami. Badanie reprezentacji terroryzmu w tej grze powinno zatem uwzględniać mapy, nazewnictwo oraz cele meczu, bez automatycznego przypisywania graczom przekonań strony, po której akurat występują.

Rainbow Six Siege — zespołowa fantazja o interwencji

„Tom Clancy’s Rainbow Six Siege” (2015), Ubisoft, wykorzystuje wyobrażenie wyspecjalizowanych oddziałów i interwencji w zamkniętych obiektach. Zakładnik, zagrożony budynek i kontrola przestrzeni stają się zadaniami drużyny. Rozwijana później odsłona „Siege X” jest kontynuacją tej usługi, a nie powodem do przenoszenia premiery pierwotnej gry na 2025 rok.21

Zrzut „Rainbow Six Siege” z galerii Ubisoft na Steam.
Zrzut „Rainbow Six Siege” z galerii Ubisoft na Steam.
Wnętrze mapy w „Rainbow Six Siege”. Materiał: Ubisoft / Steam.
Wnętrze mapy w „Rainbow Six Siege”. Materiał: Ubisoft / Steam.

Podobieństwo nazw oddziałów i wyposażenia do rzeczywistych służb nie czyni rozgrywki modelem całej operacji ratowania ludzi. O wyniku meczu decydują reguły, czas rundy i balans postaci; realna interwencja obejmuje także negocjacje, odpowiedzialność prawną i opiekę nad poszkodowanymi.

September 12th: A Toy World — polityczny argument zapisany w zasadach

„September 12th: A Toy World” (2003) zespołu Newsgaming, z Gonzalem Frascą jako głównym projektantem, proponuje inną perspektywę. Według komunikatu twórców atakowanie przeciwników powoduje śmierć cywilów, a żałoba prowadzi kolejne postacie do przemocy. Gra powstała jako komentarz do wojny z terroryzmem.22

Nie jest to model pozwalający obliczyć następstwa dowolnej interwencji. Zasady z góry kodują polityczną tezę autora: określone działanie wytwarza określony skutek. Właśnie dlatego przykład pasuje do przeglądu obok widowiskowych strzelanin — pokazuje, że gra może wyrażać stanowisko przez mechanikę, nawet gdy nie prowadzi rozbudowanego dialogu. Jesper Juul już w 2003 roku zwracał uwagę na nadmierną jednoznaczność ideologiczną tego modelu.23

Co ekran zmienia w obrazie terroryzmu

Wymienione produkcje dokonują kilku różnych redukcji. Thriller o zemście sprowadza wieloletni konflikt do losów jednego bohatera. Kino ochrony prezydenta zastępuje zbiorowe działanie instytucji wyjątkową jednostką. Dokument wybiera świadków i granice czasowe. Gra określa, za co przyznaje punkty i jakich decyzji w ogóle dopuszcza.

W każdym przypadku warto rozdzielić trzy pytania: co przedstawia utwór, co wiadomo o rzeczywistych zdarzeniach i jaką interpretację proponuje jego forma. Fabularny terrorysta może być zamachowcem ideologicznym, przestępcą używającym politycznej maski albo etykietą strony w meczu. Film oparty na faktach może zawierać postacie złożone i wymyślone rozmowy. Dokumentalny obraz archiwalny może zostać umieszczony w argumentacji, z którą nie zgadzają się inni badacze.

Z kolei ofensywna parodia dodaje problem szczególny: czy obiektem żartu jest sprawca, przemysł rozrywkowy, reakcja państwa, czy również ofiary. Temu rozróżnieniu poświęcono drugi artykuł o parodiach terroryzmu.